صفحه اول صفحه اول توسعه منابع انسانی  سوالات متداولسوالات متداول
شنبه ٠٣ مهر ١٤٠٠
جستجوی پیشرفته   جستجوی وب
منو اصلی
لینکهای مرتبط
 
دسترسی سریع

شرکت ملی صنایع پتروشیمی

صفحه اصلی > بهره وری،هماهنگی و تحول اداری > مدیریت بهره وری > اصول و تعاریف 
اصول و تعاریف

 1- مقدمه

در سالهای آغازین هزاره سوم کشورهای جهان سعی دارند که سهم بیشتری از تجارت جهانی را به خود اختصاص دهند. برای نیل به این هدف باید بتوانند توان رقابت­پذیری خود را افزایش دهند و این امر جز از طریق ارتقای بهره­وری امکان پذیر نخواهد بود. بررسی سهم رشد بهره­وری کل عوامل تولید در رشد اقتصادی در کشورهای توسعه یافته یا درحال گذار بیانگر این واقعیت است که در چند دهه گذشته دراین کشورها سعی شده سهم عمده­ای از رشد اقتصادی از طریق رشد شاخص های بهره وری کل عوامل تامین شود. در صورتیکه کشور ایران بخواهد سطح یافتگی خود را به سطح کشورهای فوق بجز ارتقای بهره­وری سازو کار دیگری در اختیار ندارد.

 

2- تاریخچه بهره وری

به طور رسمی و برای نخستین بار لغت بهره­وری توسط فردی به نام کنه در سال 1376 میلادی در مقاله­ای به کار برده شد. بیش از یک قرن بعد یعنی سال 1883 میلادی شخص دیگری به نام لیتر بهره­وری را قدرت و توانای تولید کردن تغریف کرد و در واقع اشتیاق به تولید کردن را همان بهره­وری دانست. از اوایل قرن بیستم این لغت دارای مفهوم دقیق­تری شد و برای اولین بار در تعریف آن  ارتباط بین ستانده و داده مطرح شد. در سال 1900 میلادی ارلی بهره­وری را ارتباط بین بازده و وسایل کار به کار رفته برای تولید بازده تعریف کرد. و بالاخره شخصیت­های حقیقی و حقوقی تعاریف دیگری از بهره­وری به شرح زیر مطرح ساختند:

         سازمان همکاری اقتصادی اروپا: در سال 1950 تعریف کامل­تری از بهره­وری به شرح زیر مطرح ساخت:

1- بهره­وری خارج قسمت بازده به یکی از عوامل تولید است. بدین ترتیب می­توان از بهره­وری سرمایه بهره­وری مواد و 000 نام برد.

2-استر فیلد: بهره­وری را نسبت بازده سیستم تولیدی به مقدار یک یا چند عامل تولید استفاده شده تعریف کرد.

3-استانیر: از بهره­وری به عنوان معیارعملکرد یا توانایی موجود برای تولید کالا یا خدمت یاد کرد.

4-سیگل: بهره­وری را نسبت میان ستانده و نهانده مرتبط با عملیات تولیدی مشخص و معین تعریف می­کند.

   سازمان بین الملی کار: در تولید محصولات مختلف ادغام چهار عامل زمین، سرمایه ، کار و سازماندهی را ضروری می­داند. گفته می­شود که نسبت ترکیب این عوامل در محصولات، معیاری برای سنجش بهره­وری است.

   آژانس بهره­وری اروپا: بهره­وری را درجه استفاده مناسب و موثر از هریک از  عوامل تولید معرفی می­کند. این آژانس در تعریف دیگری که ارائه می­دهد   بهره­وری یک بنگاه را دیدگاه فکری آن در بهبود بخشیدن به وضعیت موجود می­داند. براساس نظرات این سازمان انسان می­تواند کارهایش را هرروز بهتراز پیش انجام داده و نتایج بهتری به دست آورد.

   کندریک و کریمر: از جمله صاحب نظران مقوله بهره­وری بودند که در تعاریف خود از عبارات بهره­وری جزیی و بهره­وری کلی استفاده کردند.

   سومانت: در سال 1979 میلادی بهره­وری کل عوامل را مطرح ساخت که تحولی در تعاریف ارائه شده برای بهره­وری بود وی درتعریف خود نسبت بازده ملموس به نهاده ملموس را عنوان کرد.

 

3- تعریف بهره وری

پرسسشی که در وهله نخست به ذهن هر خواننده­ای متبادر می­شود این است که  بهره­وری چیست؟ برای پاسخ به این پرسش از طرف صاحب نظران علم بهره­وری تعاریف گوناگونی ارائه شده که مجموعه آن را می­توان در یک کتاب جمع آوری کرد. یکی از بهترین تعاریفی که تاکنون برای بهره­وری ارائه شده تعریف زیر می­باشد:

بهره وری یعنی درست انجام دادن کار درست

در تعریف فوق درست انجام دادن کار را کارادئی نیز می­گویند یعنی اینکه از حداقل مواد حداکثر محصول برداشت شودیا از مقدار معینی مواد محصول با کیفیتی بالاتر    تو لید شود. اگر به تعریف ارائه شده برای بهره­وری توجه شود جزء دیگر آن کار درست انجام دادن است که اصطلاحاً به آن اثر بخشی مطلوب مورد نظر مشتری را نداشته باشد. در این حالت کارانی واقع شده است ولیکن چون محصول فاقد کیفیت لازم است از این رو اثر بخش نبوده و نمی­تواند رضایت مصرف کننده را جلب کند. بنابراین ملاحظه می­شود که تحقق کارائی و یا اثر بخشی به تنهائی موجب افزایش بهره­وری نخواهد شد. به عبارت دیگر در مقوله بهره­وری باید والا کاری که انجام می­شود کار دستی(یعنی مفیدی) باشد و ثانیاً این کار به بهترین نحو انجام شود. با تحقق این دو شرط می­توان اطمینان حاصل کرد که بهره­وری محقق شده است.

از طرف دیگر بهره­وری عبارت از ارنباط فیزیکی میان مقدار تولید(ستانده) و مقدار منابع به کار رفته در آن (نهانده)  در دوره تولید می­باشد.

  Input)                     )نهانده(Output)/ستانده  Producivity)=)بهره­وری

دراین رابطه ستانده به کل تولید اشاره داردحال آن که مراد از تهانده نیروی کار، زمین، سرمایه، مدیریت و... می­باشد.درواقع کارایی(Efficiency) بهره­وری نظام تولید را اندازه­گیری می­کند. به عبارت روشن­تر می­توان گفت "راندمان" که طی آن منابع به محصول تبدیل می­شود"بهره­وری" نامیده می­شود. بهره­وری بالاتر به مفهوم تولید بیشتر ازمقدار معینی ازنهانده یا تولید مقدار مشخص از محصول با استفاده ازمقدار کمتری نهانده است.

4- تفاوت بهره وری با تولید

به طور کلی بهره­وری (Productivity) از تولید(Producition) متفاوت است.

بهره­وری یک نسبت میان ستانده و نهانده­ای است که در ایجاد آن ستانده به کار گرفته شده است. از طرف دیگرتولید حجم ستانده را نشان می­دهد و یک مفهوم مطلق     می­باشد در یک موسسه اقتصادی مقدار تولید ممکن است دارای افزایش باشد  اما همزمان به خاطر استفاده نامطلوب از منابع، بهره­وری می­تواند کاهش داشته باشد. از طرف دیگر استفاده کار از منابع تولید ممکن است موجب افزایش بهره­وری شود در حالی که مقدار تولید کاهش داشته باشد. در ضمن باید توجه داشت که بهره­وری با سود دهی تقاوت دارد.

 

5- اهمیت بهره وری

بهره­وری بیشتر موجب رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی می­شود. با بهبود بهره­وری شاغلان به دستمزد بیشتر و شرایط کاری مناسب­تر دست خواهند یافت در عین حال فرصت­های شغلی بیشتری تولید خواهد شد. بهره­وری بالاتر از یک سود موجب کاهش قیمت­ها شده و از سوی دیگرسود سهامداران را افزایش می­دهد. بهر حال در یک کشور در حال توسعه­ای مانند ایران بدون ارتقای بهره­وری نمی­توان مشکل بیکاری را برطرف نمود. در جهان امروز بهره­وری تقریباً مترادف با پیشرفت می­باشد. استاندارد زندگی ذر یک جامعه به درجه­ای از تامین حداقل نیازهای جامعه بستگی دارد. به عبارت دیگر مقدار و کیفیت غذا، پوشاک، مسکن ، آموزش و امنیت اجتماعی استاندارد زندگی را تعیین می­کند. برای ارتقای استاندارد زندگی باید غذا، پوشاک، مسکن و... بیشتر تولید  شود. افزایش مقدار تولید کالاها و خدمات می­تواند از طریق افزایش نهاده های نیروی کار و سرمایه صورت پذیرد و یا اینکه از منابع موجود به صورت کاراکتر استفاده به عمل آید. منابع یک کشور عموما محدود می­باشد بنابر این بهره­وری بیشتر یک ضرورت برای ارتقای استاندارد زندگی یک ملت می­باشد. بهره­وری بیشتر موجب رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی می­شود. با بهبود بهره­وری، شاغلان به دستمزد بیشتر و شرایط کاری مناسب­تر دست خواهند یافت درعین حال فرصت­های شغلی بیشتر تولید خواهد شد. بهره­وری بالاتر از یک سو موجب کاهش قیمت­ها شده و از سوی دیگر سود سهامداران را افزایش می­دهد. بهر حال توسعه­ ای مانند ایران بدون ارتقای بهره­وری نمی­توان مشکل بیکاری را برطرف نمود.

برای بهره­وری بالاتر باید ضایعات به هر شکلی که وجود دارد از قبیل ضایعات در موارد، ماشین آلات، زمان، نیروی انسانی، فضا و دیگر اشکال آن شناسای و حذف شود. فرآیندهایی که موجب ایجاد ارزش افزوده نمی­شوند باید شناسایی و از چرخه تولید کنار گذارده شوند.

 

6-سطوح بهره وری

بهره­وری در سطح مختلف مورد بررسی قرار می­گیرد. بسته به نوع تحلیل اهداف مورد انتظار یک تحقیق، سطح مورد نظر انتخاب و مطالعات انجام می­شود. در نظام اجتماعی بالاترین سطح بررسی، سطح بین المللی و کوچکترین آن بهره­وری فردی می­باشد

 

1-6 بهره وری در سطح بین المللی

بررسی بهره­­وری در سطح جهانی مقوله­ای است که از دیر باز مورد توجه دانشمندان بوده است. امروز علاوه بر بهره­وری نیروی کار، شاخص­های دیگری درباره بهره­وری انرژی، تکنولوژی، مدیریت و ... در سطح بین المللی مورد توجه قرار گرفته است.   اقتصاد دانان و صاحب نظران مدیریت درتوسعه و اندازه­گیری بهره­وری در                سطح بین المللی و مقایسه کشورها بایکدیگر بیشترین سهم را داشته­اند. هم اکنون دو موسسه معتبرتحقیقاتی جهانی به نام­های موسسه بین المللی توسعه مدیریت            (International Instiute for Management Development)و موسسه بازار جهان اقتصاد(World Economic Forum)که در کشور سویس مستقر می­باشند تعداد قابل ملاحظه­ای ملاک را جهت مقایسه رقابت پذیری برخی از کشورهای جهان که سهمی از تجارت جهانی را در اختیار دارند اندازه­گیری کرده و با محاسبه یک شاخص ترکیبی به نام رقابت پذیری توان رقابتی کشورهای جامعه مورد مطالعه را محاسبه و آن­ها را از این منظر رتبه بندی می­کنند. در سال­های اخیر نیز سازمان  بهره­وری آسیایی (Asian Producivity Organizaio)در این ارتباط پروژه­ای را تحت عنوان "بهره­وری و تحلیل داده­ها" تعریف و در سطح کشورهای عضو به مرحله اجرا درآورده است.

 2-6 بهره­وری درسطح ملی

بررسی بهره­وری در سطح کلان پیش زمینه آسیب شناسی اجتماعی و نیز آسانی برای اتخاذ سیاست­های صحیح است. برسی بهره­وری در سطح کلان اداری دوجنبه است. اول آنکه شاخص­های بهره­وری درسطح کل اقتصاد مانند بهره­وری نیروی کار و سرمایه و... این امکان را فراهم می­آورد تا سطح و یا میزان رشد آن با سایر کشورها مورد بررسی تطبیقی قرار گیرد و جایگاه کشور درسطح منطقه و جهان مشخص شود. دوم آنکه تحلیل بهره­وری یک تحلیل درونی است و سعی می­شود با استفاده از  شاخص های بهره­وری محاسبه شده وضع موجود تبیین و با توجه به اهداف ازپیش تعیین شده استراتژی حرکت جهت تحقق اهداف مشخص شود.

 

3-6 بهره­وری در سطح بخش

بررسی بهره­وری در سطح بخش­های مختلف امری اصولی است. این بررسی می­تواند درسطح بخش­های مختلف اقتصادی مانند کشاورزی، معدن، صنعت، نفت وخدمات و یا تفکیک سه بخش عمده دولتی، خصوصی و تعاونی انجام شود. تحقیقات قابل توجهی در خصوص بهره­وری نیروی کار و تا حدودی بهره­وری سرمایه و بهره­وری کل عوامل درسطح بخش­های اقتصادی صورت گرفته است. شایان ذکراست مقایسه بهره­وری بین بخشی­های مختلف اقتصادی تنها برای عواملی از تولید امکان­ پذیراست که به طورمشترک در بخش­ها مورد استفاده قرار می­گیرد مانند بررسی بهره­وری نیروی کار در بخش­های دولتی، خصوصی.

 

4-6 بهره­وری درسطح سازمان و شرکت

بهره­وری در سطح سازمان برابراست کارانجام شده سازمان برای تولید کالا یا ارائه خدمات در طول یک زمان معیین به منابع مصرف شده که در تولید نقش داشته­اند. بنابراین برای محاسبه بهره­وری درسطح سازمان نسبت به بخش اقتصادی از عوامل ملموس­تری استفاده می­شود. سازمان در واقع متشکل از مدیریت­ها و شرکت­هایی است که خود تولید کننده نوع خاصی ازمحصول نهایی هستند. لذا مفهوم سازمان نباید با مفهوم شرکت اشتباه گرفته شود و سازمان می تواند از جمع چند شرکت به وجود آمده باشد. شرکت مکان ثابتی است که در آن مجموعه­ای از عوامل تولید تحت مدیریت و حسابداری واحد جهت تولید کالا و خدمت به کار افتاده باشد.

 

5-6 بهره­وری در سطح واحد تولیدی

واحد تولیدی در واقع قسمتی از شکت است که به تکمیل محصول نهایی، تولید قطعه یا ارائه خدمت خاصی می­پردازد. این سطح از تولید می­تواند جزو واحد، گروه تولیدی، خط تولید و سالن تولید لحاظ شود. بررسی بهره­وری دراین سطح علاوه برعوامل نیروی کار، سرمایه، انرژی، عوامل خاص و فنی چون ماشین آلات و حتی یک ماشین خاص را نیز می­تواند شامل شود. بررسی بهره­وری یک خط تولید و بررسی بهره­وری زمان همواره با مطالعات کنترل کیفیت همراه است که درحوزه مطالعات عمومی مهندسی صنایع قرار می­گیرد.

 

6-6 بهره وری فرد شاغل

میزان بهره­وری فردی شاغلین تحت تاثیر عوامل ملموس و غیرملموس نظیر اندازه تجهیزات، شرایط کار، فرآیندها، آگاهی و انگیزش قرار گیرد. اگر چه همه عواملی که به آن اشاره شد در جای خود اهمیت بسزایی دارند، ولی به جرات می­توان انگیزش را به عنوان مهمترین عامل ارتقای بهره­وری مطرح کرد. با توجه به مفهوم بهره­وری، اعتقاد براین است که رشد بهره­وری در سطح هر شاغل موجب بهره­وری در سطح شرکت و سازمان می­شود و این افزایش بهره­وری در سطح بخش اقتصادی و درنهایت رشد    بهره­وری ملی می­شود. به عبارت دیگر بهره­وری در سطح ملی بستگی به بهره­وری تک تک شاغلین دارد. با پذیرش این واقعیت که انسان تنها عاملی است که می­تواند خود را تغییردهد و در محیط خود تغییر به وجود آورد، نقش کلیدی شاغلین دربهره­وری آشکار می­شود.

 

7- چرخه مدیریت بهبود بهره وری

پس از آشنایی با تعریف بهره­وری با دید چگونه از آن استفاده می­شود؟ همانگونه که فوقا اشاره رفت با ارتقای بهره­وری می­توان سطح رقابت پذیری را افزایش داد وازاین طریق به بازارهای جهانی راه یافت. برای برنامه­ریزی درزمینه ارتقای بهره­وری باید بدانیم که از منظر سطح بهره­وری درکجا قرارداریم و به کجا         می­خواهیم برویم و برای رسیدن به مقصد چه راهکارهایی مناسب­تر است. صاحب نظران علم بهره­وری این مقولات را در چارچوپ چرخه مدیریت بهبود بهره­وری مطرح می­کنند که به آن چرخه بهره­وری می­گویند. صاحب نظران مقوله بهره­وری دو نوع چرخه بهبود بهره­وری به شرح زیر تعریف کرده­اند:

 

1-7 چرخه PDCA

درکلمات اختصاری به کاررفته در این چرخه، P حرف نخست کلمه Plan، D حرف اول کلمه Do ،C حرف اول کلمهCheck و بالاخره A حرف آغلزین کلمهAffirm می­باشد. دراین چرخه درگام اول برنامه­های بهبود تدوین و گام بعد به مرحله اجرا درمی­آید. درمرحله کنترل نتایج برنامه­ها با  اهداف مقایسه و درصورت لزوم اصطلاحات لازم اعمال و سپس تایید می­شود.

 

2-7 چرخهMEPI

درکلمات اختصاری به کاررفته دراین چرخه M حرف اول کلمه Measuring، E حرف نخست کلمه Evaluation،P حرف اول کلمهPlanning و I حرف نخست کلمه Improvement می­باشد. باید توجه داشت که چرخه بهره­وری به صورت مستمر اجرا می­شود.

كليه حقوق اطلاعات و مطالب اين سايت محفوظ و متعلق به شركت ملي صنایع پتروشیمی می باشد
Copyright © 1997-2019 National Petrochemical Company - All rights reserved